niedziela, 22 listopada 2026

Czarne oceany

Informacja jest wszystkim


„Czarne oceany” miały ponoć ponad 1300 stron, kiedy trafiły do redakcji. Po odchudzeniu i przepisaniu fragmentów zostało mniej więcej o połowę mniej. Nie wiem, czy to prawda, tak niesie wieść internetowa. Jeśli jednak tak było, to Jacek Dukaj po prostu lubi narracyjny i ideowy barok, a pod koniec XX wieku, kiedy pisał „Czarne oceany”, był chyba na fali wznoszącej.

O fabule powinno być krótko, ale w tym przypadku może być trudno. W drugiej połowie XXI wieku różnice w rozwoju między poszczególnymi regionami świata pogłębiły się jeszcze bardziej. Kraje szeroko pojętego „Zachodu” dosłownie zatrzymały ewolucję ludzkiego gatunku – poprzez genowe „rzeźbienie” jeszcze w łonie matki (a właściwie w zewnętrznych „inkubach”) możemy mieć dziecko o wymarzonym fenotypie. Jednocześnie w krajach mniej rozwiniętych nadal działa dobór naturalny, „Darwin w zenicie”. Rozpowszechniła się cybertechnologia – wszczepki, implanty elektroniczne, automatyczni sieciowi „asystenci” – brakuje tylko AI w naszym dzisiejszym rozumieniu. Powstała Nowa Etykieta (NEti), szczegółowo regulująca każdą relację międzyludzką. Chcesz umówić się na randkę z nowo poznaną kobietą – musisz najpierw wysłać do niej pismo przez prawników, aby uniknąć potencjalnych pozwów o nękanie, krzywe spojrzenia, nie takie słowo lub gest. Wielkie farmy serwerów pilnują bezpieczeństwa ekonomicznego wykonując automatycznie miliony transakcji finansowych w imieniu korporacji prywatnych i państwowych. Wojna tradycyjna jest całkowicie nieopłacalna, więc kraje toczą ze sobą Wojny Ekonomiczne za pomocą superkomputerów. Prawdopodobnie już niedługo (o czym za chwilę) rozpocznie się zupełnie nowy rodzaj wojen. Wszystkim rządzi prawo i ekonomia, a informacja jest najważniejszym kapitałem.


W tym wielkim świecie całkowitej decentralizacji i atomizacji ośrodków decyzyjnych, kulturotwórczych, finansowych i kreujących trendy społeczne żyje bohater powieści – Nicholas Hunt. Hunt pracuje w pewnym tajemniczym rządowym ośrodku badawczym i zajmuje się programem Pierwszego Kontaktu. Nie chodzi jednak o kosmitów, lecz testy przeprowadzane na telepatach (!), którzy dzięki swoim umiejętnościom być może będą mogli porozumieć się z odkrytym właśnie nowym, samoświadomym bytem. Jacek Dukaj ustami pani doktor Vassone dokładnie wyjaśnia czym jest „myślnia”, „psychomemy”, powstałe z nich monady (roślinne, zwierzęce i te o które wszystkim chodzi, czyli neuromonady). Wielkie mocarstwa chcą wejść na wyższe, bardziej skuteczne poziomy prowadzenia wojen – a takimi mogą być Wojny Monadalne, wojny (dosłownie) o umysły pojedynczych ludzi. Wszak manipulacja umysłami i inżynieria memetyczna to rzeczy nie do przecenienia. Nicholas Hunt bardzo szybko wplątuje się w bardzo niebezpieczną grę prowadzoną nie tylko przez wysoko postawionych ludzi, korporacje, różnego rodzaju lobbies, ale również pewne siły – trzeba to powiedzieć głośno – „nieludzkie”.

„Czarne oceany” wydane zostały najpierw przez superNOWę w 2001 roku a po siedmiu latach wznowione przez Wydawnictwo Literackie. Od początku budzą mieszane uczucia. Sam Jacek Dukaj w wywiadzie dla Katedry mówi: „To po prostu tragedia. Język drewniany, a to dziwacznie nadpoprawny w technikaliach, a to efekciarsko kolokwialny, jeszcze z głupawymi archaizacjami na dokładkę. Od czasu do czasu zdarza się może akapit czy zdanie, które brzmi dobrze – ale jako całość to jest raczej obraz męczących ćwiczeń stylistycznych niż wypracowanej formy. Postaci – pożal się Boże, kukły psychologiczne strzelające odzywkami „agentów specjalnych”, „detektywów” i innych twardzieli, w myślach i zachowaniach kompletnie niewiarygodne, spętane konwencjami fabularnymi. Fabuły też często jadące na autopilocie popkultury – co się zdarza, zdarza się, ponieważ tak autorowi akurat się skojarzyło po tysiącu lektur równie schematycznych opowieści.”


Faktycznie jest tak, że autor rozpisał swoją wizję świata przyszłości i wszystkich zasad nim rządzących, w sposób dominujący nad samą fabułą. Lektura tej powieści bez notatek jest trudna, chyba że ktoś ma znakomitą pamięć.  Niektóre infodumpy są znakomite (jak wielka wojna prowadzona przez komputer WINNIE_THE_POOH lub rozważania Hunta i Vassone na temat myślni). Jednak jako całość lektura jest mozolna – nie wszystkim ten sposób na literaturę się spodoba, nie wszystkim wielka wizja filozoficzna zrekompensuje niedostatki fabularne. Nie ma co się oszukiwać – w „Czarnych oceanach” chodzi głównie o idee i światotwórstwo, nie o przygodową akcję (choć jest i ona).

Jacka Dukaja zawsze interesował postęp – technologiczny, społeczny, cywilizacyjny, ideowy – i to w jakim kierunku poniesiona zostanie przezeń ludzkość. W omawianej dziś powieści znajdziemy niezbyt kolorowe prognozy. Rozwój cywilizacji wymyka się spod kontroli a pewne stałe socjologiczne, fundamenty i drogowskazy cywilizacyjne zmieniły swoją postać. Zmiana jest trwała, nieodwracalna. Kiedyś było tak (według teorii jednego z bohaterów mniej więcej do końca Zimnej Wojny), że chaos informacyjny był w miarę prosty do opanowania. Król, dyktator, a także starsi i doświadczeni ludzie mówili „jak jest”. W miarę przyspieszania rozwoju (a rośnie on wykładniczo jakby kto pytał) chaosu nie dało się już opanować. Z każdym rokiem coraz trudniej było orzec, dlaczego i po co dzieje się to, co się dzieje. Trendy społeczne zaczęły powstawać „same”, a w zasadzie w wyniku kumulacji milionów czynników, które w pojedynkę nie znaczą nic. W masie – a masę w świecie powieści (i naszym również) tworzy nadprodukcja treści, internet, memy, gigantyczna ilość informacji bez z góry założonej hierarchii ważności – dochodzi do synergii. Już nikt nie wie, dlaczego są takie a nie inne mody, strategie biznesowe, modele rozwoju gospodarki, kultury czy społeczeństw. Nicholas Hunt uosabiał arystokrację swoich czasów, tę prawdziwą, nie dziedziczną, nie opartą na tradycji, wiedzy ani nawet na pieniądzu – lecz miejscu zajmowanym w strukturze przepływu informacji. A informacja jest wszystkim.


W takim świecie umiejętność inżynierii memetycznej, zdolność ukierunkowanego wpływu na ludzkie umysły, zwłaszcza przy wykorzystaniu wspomnianych neuromonad, staje się kluczowym czynnikiem w budowie przewagi cywilizacyjnej. Jakże wymowne stają się słowa Hunta stojącego na balkonie i wpatrującego się w światła wielkiego miasta: „Nowy Jork, megalopolia, dziesiątki milionów ludzi, dziesiątki milionów umysłów, śpią lub nie; żyją, myślą. Co tam rośnie? No co takiego rośni na tej kupie gorącego nawozu?”. W świecie, gdzie idee, wierzenia i trendy mogą być projektowane, projektant staje się niemal bogiem. Tym większa i bardziej szokująca jest ostateczna konstatacja wypływająca z powieści – owo poczucie władzy i kontroli jest tylko kolejnym złudzeniem człowieka. Wszyscy ulegają wpływowi rozproszonej, działającej nieintencjonalnie siły wyrosłej na miriadach jednostek informacji wypływających z każdego możliwego miejsca na świecie. Możesz próbować z tym walczyć – ostatecznie utoniesz jak w oceanie. Czarnym na dodatek.

Jacek Dukaj porusza w „Czarnych oceanach” mnóstwo motywów. Zasada antropiczna, Big Data, wojny ekonomiczne, osobliwość informatyczna, hiperkapitalizm, bańki kulturowe, bariery ewolucji człowieka uniemożliwiające poznanie świata i rozpoznanie trendów niekontrolowanego rozwoju i wreszcie to, co Dukaj mówi chyba najgłośniej – utrata podmiotowości człowieka. Zalew myśli i gustów, które tylko udają, że są „nasze”, wzmocniony najróżniejszymi implantami i wszczepkami, odziera nas z „ja”. Jest jak w późniejszym „Lodzie” – to nie ja myślę, „myśli się”. Kartezjusz byłby załamany – jego „myślę, więc jestem” traci rację bytu.

Znajdziemy w „Czarnych oceanach” sporo elementów Lema – głównie z „Golema XIV”, „Głosu Pana”. Jest ich rozwinięcie jak i z nimi polemika – jeszcze więcej motywów to autorskie predykcje i filozofie Jacka Dukaja. Wizualnie to cyberpunk pełną gębą – świadomy, rewelacyjnie zbudowany, zagrany bez jednej fałszywej nuty. Jedyna rzecz, na którą musimy się uodpornić to dukajowy barok idei – potężniejszy w tej powieści od fabuły. „Czarne oceany” są więc książką nierówną: jako powieść często męczą, jako eksperyment myślowy fascynują. I właśnie dlatego, ćwierć wieku po pierwszym wydaniu, nadal warto się przez nie przedzierać.

Tytuł: Czarne oceany
Autor: Jacek Dukaj
Wydawnictwo: Wydawnictwo Literackie
Rok wydania: 2008
Liczba stron: 492
Wydanie: II
ISBN: 9788308042533

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz