Aguerre w świcie

Cóż poradzić przeciwko nieskończoności?

Artykuł należy do serii "Nie długość się liczy" #27

„Kim jesteśmy, jeśli nie tragarzami-eunuchami? Miliony, o, miliardy na pewno. Dają nam w zamian te fortuny, proszę, kto broni kupić planetę, wyhodować miasto, ogłosić się królem – czy to jest kres naszych możliwości? Sens bycia xenotykiem? Bo ja potrafię wyobrazić sobie więcej…”

Mikropowieść „Aguerre w świcie” po raz pierwszy ukazała się w „Wizjach alternatywnych” z 2001 roku. Jeśli myślicie, że opowiadania z „W kraju niewiernych” były trudne i miały wysoki próg wejścia dla czytelnika, to omawiany dziś tekst wydać się wam może po prostu niezrozumiały. Nie ma co udawać, „Aguerre w świcie” to wczesny, „postludzki” Dukaj na pełnej – nie biorący jeńców, nie dający taryfy ulgowej i nie szukający poklasku. „Postludzki” – bo to pierwsza opowieść (po niej będzie jeszcze chociażby „Extensa” i „Perfekcyjna niedoskonałość”) o istotach, które przekroczyły barierę człowieczeństwa i stały się nadludźmi.

Ludzkość odnalazła w kosmosie glej – „plankton wszechświata”, substancję złożoną z mikroskopijnych komórek komunikujących się z sobą „zeroczasowo” (natychmiast, niezależnie od odległości) na poziomie kwantowym. Glej może być zaimplementowany do ludzkiego mózgu – tak powstają „xenotycy”, pierwsi postludzie. Zgromadzeni w Zakonie OHX (Ordo Homo Xenogenesis) prowadzą szeroko zakrojone poszukiwania planet glejonośnych, ale również świadczą usługi kosmicznym korporacjom – ich umiejętność „rzeźbienia” czasoprzestrzeni pozwala im na przemieszczanie siebie i dowolnej materii na dowolne odległości w obrębie Drogi Mlecznej, pozostając cały czas w zeroczasowym, natychmiastowym kontakcie z innymi członkami zakonu. Ta wirtualna rzeczywistość, umożliwiająca niemal natychmiastową interakcję xenotyków, nazywana jest w powieści Iluzjonem, w odróżnieniu od realnego, materialnego świata Gliny (C-Lay, czyli Corporal Layer of Reality).

Akcja toczy się na planecie Aguerre, w stolicy zwanej Aguerre City. Jej zarządcą jest wysoko postawiony xenotyk, Frederick Aguerre. Gdy pewnego dnia zostaje wezwany do wyjaśnienia zagadki morderstwa Lorda Amiela, męża swej byłej miłości Lady Amiel, wplątuje się w intrygę mogącą zagrozić istnieniu nie tylko Zakonu OHX, ale i całej ludzkości. Aguerre w pościgu za mocodawcami zamachowca odkrywa niewygodną prawdę o własnym zakonie i sam staje się potencjalnym celem.

W „Aguerre w świcie” od samej fabuły o wiele istotniejsza jest kreacja świata i pewna wizja tego, jak mogłaby wyglądać cywilizacja postludzka potrafiąca rzucać wyzwanie samej naturze rzeczywistości. W świecie noweli znajdziemy dobrze nam znany żywokryst („Katedra”), czyli nanotechnologię służącą równie dobrze do budowy przedmiotów, dróg czy budynków co do przeprowadzania obliczeń wykraczających poza ludzkie możliwości. W połączeniu z glejem powstaje glejokryst, materia pozwalająca na budowę komputera „taktującego z prędkością nieskończoną”. Xenotycy mają oczywiście wszczepki domózgowe, dzięki którym wchodzą do Iluzjonu, posługują się nadzmysłową glejintuicją i dosłownie odkształcają otaczającą ich czasoprzestrzeń – ich „stampa”, czyli czasoprzestrzenny odcisk wpływa na innych nie tylko fizycznie, ale i psychicznie. 

Niezwykle interesujący jest motyw swego rodzaju gnozy w doświadczaniu świata przez xenotyków. „Wiem tylko, że nie wiem. Wróżę więc” – xenotycy wzbogacają maksymę Sokratesa i za pomocą kart Tarota, lub chińskiej „Księgi przemian” wyciągają wnioski na temat rzeczywistości całkowicie pozaobliczeniowo i pozarozumowo. W niewytłumaczalny sposób ta metoda przynosi efekty – gnoza xenotyków jest natychmiastowa, jest to ujawnienie wiedzy, której nie mają prawa posiadać. Wróżby xenotyków utrzymują ich przy zdrowych zmysłach – inaczej odpłynęliby w glejowe, nieludzkie postrzeganie świata. Jacek Dukaj idzie w gnozę jeszcze mocniej, gdy fabuła dociera do momentu, w którym Aguerre wykrywa spisek wewnątrz Zakonu OHX – schizmatycy nie chcą być dłużej tylko siłą roboczą, „tragarzami-eunuchami”, przecież stać ich na więcej.

Postludzie zdają sobie w końcu sprawę, że są ubermenschami. Mogą „odrzeźbić” się do innego wszechświata, wykroić sobie własne uniwersum, wspiąć się po drabinie światów i porzucić Glinę raz na zawsze. Oto koncept prosto z „Peanatemy” Neala Stephensona – światy piętrowe, światy hierarchiczne, sam nie wiesz, czy jesteś suzerenem czy wasalem w tym układzie. Oto przeznaczenie xenotyków – eksploracja niemożliwego, wiedza dla samej wiedzy, jak to było kiedyś, u starożytnych greckich filozofów. Jacek Dukaj pyta tu o sens samej nauki – ma służyć ona merkantylizmowi, czy samej sobie? W zasadzie – why not both? Najbardziej fascynujące jest jednak to, że Dukaj nie przedstawia postludzi jako „lepszych ludzi”. Xenotycy przekraczają biologiczne ograniczenia, ale płacą za to utratą oczywistości świata. Potrzebują Tarota, I Ching i rytuałów nie dlatego, że są przesądni, lecz dlatego, że czysty rozum przestaje im wystarczać. Im bardziej zbliżają się do wszechwiedzy, tym bardziej przypominają mistyków błądzących po omacku.

Znajdziemy w „Aguerre w świcie” wiele zapowiedzi późniejszych ideowych peregrynacji Jacka Dukaja i jego estetycznych fiksacji. Stampa grawitacyjna xenotyków przypomina wpływy kratistosów z „Innych pieśni”, żywokryst płynie z „Katedry”, mamy skomplikowane rytuału i regulacje w relacjach międzyludzkich oraz inżynierię memetyczną z nieco późniejszych „Czarnych oceanów”. „Aguerre w świcie” jest jak sito – po lekturze tej noweli z Dukajem zostają ci czytelnicy, którzy naprawdę powinni zostać.

Tytuł: Aguerre w świcie

Autor: Jacek Dukaj

Rok pierwszej publikacji: 2001

Miejsce pierwszej publikacji: Wizje alternatywne 2001

Inne publikacje: Król Bólu, 2010, WL